تأتي :

١ ـ اسما بمعنى : «صاحبة» ، مؤنّث «ذو» ، مثنّاه : ذواتان ، وجمعه : ذوات ، ملازم للإضافة ، ويعرب حسب موقعه في الجملة نحو : «جاءت ذات علم» و «شاهدت ذات علم» و «مررت بذات علم».

٢ ـ اسم إشارة للمفردة المؤنّثة القريبة ، مبنيّا على الضم ، يعرب حسب موقعه في
الجملة ، نحو : «ذات طالبة في صفّي» ، و «جاءت ذات الطالبة» ، و «كافأت ذات الطالبة» («ذات» : اسم إشارة مبنيّ على الضم في محل رفع مبتدأ في المثال الأوّل ، وفي محل رفع فاعل في المثال الثاني ، وفي محل نصب مفعول به في المثال الثالث).

٣ ـ اسما ، يضاف إلى أسماء الزمان ، فيعرب نائب ظرف زمان منصوبا بالفتحة ، نحو : «زرتك ذات مساء» ، أو يضاف إلى غيره ، فيعرب مفعولا مطلقا منصوبا بالفتحة ، نحو : «شاهدتك ذات مرّة»

منبع:  موسوعه النحو و الصرف و الاعراب( امیل یعقوب) 

 اسم تَفضیل: 

برتری کسی یا چیزی را بر کسی یا چیزی دیگر می رساند.

مانند: عِلیٌ اَعلَمُ مِن حَسَنٍ ( علی از حسن داناتر است )

طریقه ساخت :

اَفعَل ( مذکّر )   مانند: اَکبَر ، اَصغَر
فُعلی ( مونث )  مانند: کُبری ، صُغری

 اگر کلمه ای بر وزن اَفعَل باشد اما به رنگ و عیب دلالت کند در آن صورت اسم تفضیل نیست ( صفت مشبّهه می باشد.. برای اطلاعات بیشتر)

مانند: اَخضَر ( سبز ) / اَبکَم ( لال )

مهم ترین رنگ ها عبارتند از :
( اسود - سوداء ) سیاه / ( اخضر  خضراء ) سبز / ( ابیض - بیضاء ) سفید / ( احمر - حمراء ) قرمز / ( ازرق - زرقاء ) آبی / ( اصفر - صفراء ) زرد

مهم ترین عیب ها عبارتند از :
( اَبکم - بکماء ) لال / ( اَعمی - عمیاء ) کور / ( اَخرس - خرساء ) گنگ / ( اعوج - عوجاء ) کج / ( احمق - حمقاء ) ابله / ( اصمّ - صمّاء ) کر / ( احول - حولاء ) لوچ

 اسم تفضیل گاهی  بر وزن ( اَفَلّ ) می آید . مانند:

اَقَلّ  ،  اَصَحّ  ،  اَشَدّ  ، اَحَبّ ، اَهَمّ ، اَخَصّ و …

 گاهی اوقات بر وزن ( اَفعٰی ) می آید.  مانند: اَخفی  ،  اَقوی و….
 البته این دو وزن همان وزن أفعَل هستند که به خاطر سادگی در تلفظ به این شکل خوانش می شوند..

نکات تکمیــــــلی :

1) هر گاه بعد از اسم تفضیل حرف جرّ ( مِن ) بیاید آن اسم تفضیل معادل صفت تفضیلی ( تر ) در فارسی ترجمه می گردد .
مثال:
اَنتَ اَفضَلُ مِن عَلیٍّ : تو برتر از علی هستی.

2) اگر اسم تفضیل مضاف واقع گردد ( یعنی دارای مضاف الیه باشد ) معادل صفت عالی ( ترین ) در  فارسی ترجمه می گردد . 
مثال:
اَنتَ اَفضَلُ التَّلامیذِ : تو برترین دانش آموز هستی

3) اسم های تفضیلی که بر وزن ( اَفعَل ) هستند معمولاً بر وزن ( اَفاعِل ) جمع بسته می شوند :
مثال :
اَکبَر ⇦ اَکابِر / اَعظَم ⇦ اَعاظِم / اَفضَل  ⇦ اَفاضِل

 البته اگر جمع مکسّر بر وزن اَفاعِل بر برتری دلالت نکند ، اسم تفضیل نیست ، پس باید به مفردش دقت کنیم :
اَصابِع ( مفردش اَصبَع : انگشت ) /  اَماکِن ( مفردش مَکان )

4 ) کلماتی که بر وزن اَفعٰی هستند ، اگر به یک ضمیر متصل شوند الفِ کوتاه به صورت کشیده نوشته می شود یعنی به صورت ( اَفعا )
مثال : اَتقی + کُم ⇦ اَتقاکُم

5 ) اگر اسم تفضیل نکره باشد برای مفرد ، مثنی ، جمع ، مذکر و مونث به شکل یکسان ( اَفعَل ) به کار می رود . مثال :
هُوَ اَفضل / هیَ اَفضل / بِزینَهٍ اَفضل / نحنُ افضل / انا اَفضل

6 ) برای مقایسه میان مؤنث ها هم از وزن اَفعَل استفاده می کنیم :

مَریَمُ اَعلَمُ مِن فاطِمَة

البته اگر بخواهیم اسم تفضیل را به عنوان صفتِ یک اسم مونث به کار ببریم ، غالباً از همان وزن فُعلٰی کمک  می گیریم :

دانش آموزِ دیگر : تِلمیذٍ آخَر / تِلمیذَةٍ اُخرٰی

7 ) دقت کنید که وزن #أفعل می تواند چند جور باشد :

الف ) اســم :
اسم تفضیل
رنگ و عیب ( صفت مشبّهه )

ب ) فعــل :
▪️ماضی باب افعال بر وزن اَفعَلَ

▪️مضارع باب افعال صیغه متکلم وحده بر وزن اُفعِلُ

▪️امر باب افعال بر وزن اَفعِل

▪️مضارع ثلاثی مجرد بر وزن اَفعَلُ
مثال :

احسَنَ الناسُ … : مردم نیکی کردند ( اَحسَنَ : فعل ماضی )

اَحسَنَ الناسَ … : به مردم نیکی کرد ( اَحسَنَ : فعل ماضی – فاعلش ضمیر مستتر هو )

اَحسَنُ الناسِ مَن … : بهترین مردم کسی است که … ( احسن اسم تفضیل و مبتدا )

اَحسِن الناس َ : به مردم نیکی کن ( احسِن : فعل امر)

اُحسِنُ الناس َ : به مردم نیکی می کنم ( اُحسِنُ : فعل مضارع متکلم وحده )

8) دقت
آخَر ⇦ بر  وزن اَفعَل ‌‌⇦ در ترجمه ⇦ دیگر ( اسم تفضیل ) / مونث اش : اُخرٰی ( بر وزن فُعلی )

آخِر⇦ بر  وزن⇦ فاعِل ⇦ در ترجمه ⇦پایان – آخر ( اسم فاعل ) / مؤنث اش : آخِرَة

اَوَّل⇦ بر  وزن ⇦اَفعَل ⇦ اسم تفضیل / مؤنث اش : اُولٰی ( بر وزن فُعلی )

9) دو کلمه خیـــر و شــَرّ :

اسم تفضیل هستند  :

  - اگر به معنی بهتر و بدتر باشند مثلا بعدشان حرف جرّ مِن بیاید
مانند :
العِلمُ خَیرٌ مِنَ المالِ : علم بهتر از مال است .

- اگر به معنی بهترین و بدترین باشند مثلا بعدشان مضاف الیه بیاید و سپس اسم موصول مَن بیاید مانند :

خیر الناسِ مَن یَنفَعُ الناسَ : بهترین مردم کسی است که به مردم نفع برساند .

اسم تفضیل نیستند  :

- اگر به معنای ( خوب / خوبی ) و ( بد / بدی ) بیایند مثلا خودشان صفت شوند

مانند : اَلعَمَلُ الخَیرُ یَنفَعُکَ  : کار خوب به تو نفع می رساند.
اگر حرف( ال )در اولشان بیاید غالباً به معنای خوبی وبدی می باشند.

«إِلَهِی کَیْفَ أَدْعُوکَ وَ أَنَا أَنَا وَ کَیْفَ أَقْطَعُ رَجَائِی مِنْکَ وَ أَنْتَ أَنْتَ إِلَهِی إِذَا لَمْ أَسْأَلْکَ فَتُعْطِیَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی أَسْأَلُهُ فَیُعْطِینِی إِلَهِی إِذَا لَمْ أَدْعُکَ [أَدْعُوکَ ] فَتَسْتَجِیبَ لِی فَمَنْ ذَا الَّذِی أَدْعُوهُ فَیَسْتَجِیبُ لِی إِلَهِی إِذَا لَمْ أَتَضَرَّعْ إِلَیْکَ فَتَرْحَمَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی أَتَضَرَّعُ إِلَیْهِ فَیَرْحَمُنِی إِلَهِی فَکَمَا فَلَقْتَ الْبَحْرَ لِمُوسَی عَلَیْهِ السَّلامُ وَ نَجَّیْتَهُ أَسْأَلُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تُنَجِّیَنِی مِمَّا أَنَا فِیهِ وَ تُفَرِّجَ عَنِّی فَرَجاً عَاجِلاً غَیْرَ آجِلٍ بِفَضْلِکَ وَ رَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ.»

۱. إِلَهِی کَیْفَ أَدْعُوکَ وَ أَنَا أَنَا»

إِلَهِی….منادى مضاف منصوب، و یاء متکلم مضافٌ‌إلیه

«کَیْفَ»… اسم استفهام در محل نصب، مفعول مطلق یا حال.

«أَدْعُوکَ….. فعل مضارع مرفوع، فاعل مستتر (أنا)، و «ک» مفعول‌به.

«أنا»…. اول مبتدا، «أنا» دوم خبر.

۲. «وَ کَیْفَ أَقْطَعُ رَجَائِی مِنْکَ وَ أَنْتَ أَنْتَ»

«کَیْفَ» = اسم استفهام حال.

«أَقْطَعُ» = فعل مضارع مرفوع، فاعل مستتر (أنا).

«رَجَائِی» = مفعول‌به اول (امیدم).

«مِنکَ» = جار و مجرور متعلق به «أقطع».

وَ أَنْتَ أَنْتَ….تأکید ضمیر رفع در مقام تعظیم خداوند؛ «تو همان خدایی»

۳. «إِلَهِی إِذَا لَمْ أَسْأَلْکَ فَتُعْطِیَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی أَسْأَلُهُ فَیُعْطِینِی»

«إِذَا» = ظرف زمان متضمن شرط.

«لَمْ أَسْأَلْکَ» = فعل ماضی منفی، فاعل مستتر (أنا)، «کَ» مفعول.

«فَتُعْطِیَنِی» = فعل مضارع مرفوع با فاء تفریع، «نِی» مفعول‌به.

«فَـ» تفریع یا استفهام انکاری.

«مَنْ ذَا الَّذِی» = اسم استفهام مرکب (یعنی: کیست کسی که).

«أَسْأَلُهُ» = فعل مضارع مرفوع، فاعل (أنا)، مفعول (هُ).

«فَیُعْطِینِی» = فعل مضارع، فاء تعقیب و سببیه.

۴. «إِلَهِی إِذَا لَمْ أَدْعُکَ فَتَسْتَجِیبَ لِی فَمَنْ ذَا الَّذِی أَدْعُوهُ فَیَسْتَجِیبُ لِی»

الگوی نحوی همانند جمله‌ی قبل است.

«إِذَا» شرطیه ظرفیه.

«لَمْ أَدْعُکَ» = ماضی منفی، فعل + فاعل + مفعول.

«فَتَسْتَجِیبَ لِی» = مضارع منصوب بعد از فاء سببیه (لأنّه مسبوقٌ بلامِ النفی و الفاء).

۵. «إِلَهِی إِذَا لَمْ أَتَضَرَّعْ إِلَیْکَ فَتَرْحَمَنِی فَمَنْ ذَا الَّذِی أَتَضَرَّعُ إِلَیْهِ فَیَرْحَمُنِی»

ساختار همانند قبل: جمله شرطیه با فاء سببیه.

«أَتَضَرَّعْ» = فعل مضارع منصوب بعد از «إِذَا» (جواب شرط محذوف، تُقدّر: فمن یرحمنی؟)

۶. «إِلَهِی فَکَمَا فَلَقْتَ الْبَحْرَ لِمُوسَى عَلَیْهِ السَّلَامُ وَ نَجَّیْتَهُ»

«فَکَمَا» = الفاء تفریع + کاف تشبیه.

«فَلَقْتَ» = فعل ماضی، فاعل مستتر (أنت).

«الْبَحْرَ» = مفعول‌به.

«لِمُوسَى» = جار و مجرور مفعولٌ‌له.

«وَ نَجَّیْتَهُ» = فعل ماضی، فاعل (أنت)، مفعول‌به (هُ).

۷. «أَسْأَلُکَ أَنْ تُصَلِّیَ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ وَ أَنْ تُنَجِّیَنِی مِمَّا أَنَا فِیهِ وَ تُفَرِّجَ عَنِّی فَرَجاً عَاجِلاً غَیْرَ آجِلٍ»

«أَسْأَلُکَ» = فعل مضارع، فاعل (أنا)، مفعول (کَ).

«أَنْ تُصَلِّیَ» و «أَنْ تُنَجِّیَنِی» و «وَ تُفَرِّجَ» = أفعال مضارعه منصوبه بأن المصدریه، معطوفه.

«مِمَّا أَنَا فِیهِ» = جار و مجرور متعلق به «تنجّینی».

«فَرَجاً» = مفعول‌به دومِ «تُفَرِّجَ».

«عَاجِلاً غَیْرَ آجِلٍ» = صفتان لـ«فَرَجاً».

«بِفَضْلِکَ وَ رَحْمَتِکَ» = جار و مجرور متعلق به محذوف (أطلبُ أو أسألُکَ).

«یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ» = نداء تعظیم.

1. مضارع مرفوع : داشتن یکی از حروف مضارع (أ-ت-ی –ن) در اول فعل و مرفوع بودن آخر فعل یعنی ضمه –ُ داشتن یا نون (نِ- نَ) داشتن در آخر فعل ، فعل مضارع مرفوع را تشکیل می دهد که در زبان فارسی به صورت مضارع اخباری ترجمه می شود .

 نتیجه: مضارع مرفوع در عربی = مضارع اخباری در فارسی = أذهبُ : می روم یَذهبونَ : می روند. 

 مضارع اخباری : فعلی است که وقوع آن در زمان حال قطعی است. 

روش ساخت مضارع اخباری در زبان فارسی :

▪️می + بن مضارع + شناسه : می نویسم – می نویسی – می نویسد – می نویسیم – می نویسید – می نویسند 

مضارع مرفوع را چگونه منفی کنیم ؟ مضارع مرفوع را بواسطه ((لا)) نافیة و گاهی بواسطه ((ما)) ی نافیه منفی می کنیم که به آن مضارع منفی می گوییم و معادل مضارع اخباری منفی در فارسی ترجمه می کنیم. 

مضارع منفی = مضارع اخباری منفی 

لا یَذهَبُ = نمی رود ما یذهبُ = نمی رود 

‼️ توجـه : لای نافیه مخصوص منفی کردن فعل مضارع و ما ی نافیه مخصوص منفی کردن فعل ماضی است اما گاهی (( ما)) ی نافیه بر سر فعل مضارع می آید و آن را منفی می کند. 

 2.  مضارع مستقْبل یا آینده : بر انجام عملی در آینده دلالت دارد. 

روش ساخت مضارع مُستقبل در زبان فارسی : 

▪️فعل کمکی خواه + شناسه + فعل ماضی مورد نظر : خواهم رفت - خواهی رفت – خواهد رفت – خواهیم رفت – خواهید رفت – خواهند رفت 

 روش ساخت مضارع مستقبل مثبت در زبان عربی : 

▪️سَ یا سوفَ + فعل مضارع مرفوع = سَیذهَبُ = خواهد رفت ( بزودی خواهد رفت ) سوفَ یَذهَبُ = خواهد رفت (بزودی خواهد رفت ) – سوف ینجحُ علیٌّ فی الامتحان : علی در امتحان قبول خواهد شد 

 نکته : سوف برای آینده دور به کار می رود اما (( سَ) برای آینده نزدیک به کار می رود . لذا در ترجمه سَوفَ از لفظ ((بزودی)) استفاده نمی کنیم 

 نکته: جواب شرط به صورت مضارع اخباری یا مضارع مُستقبل ترجمه می شود؛ 

اِن تنصروا للهَ ینصرْکم : اگر خدا را یاری کنید او شمارا یاری خواهد کرد (یاری می کند ) 

 نکته : استفاده از قیودی چون (( غداً – الاسبوع المُقبل،العام المُقبل و…) همراه فعل مضارع به جمله معنای مُستقبل می بخشد : 

یذهبُ علیٌّ غداً : علی فردا خواهد رفت 

  روش ساخت مضارع مستقبل منفی در زبان عربی : 

▪️لن + فعل مضارع منصوب = لَن یذهَبَ : هرگز نخواهد رفت

▪️لن یدخلوا فی الجنّة = (( هر گز )) به بهشت داخل نخواهند شد

▪️لن تنجحوا فی الا متحان = (( هرگز)) در امتحان موفق نخواهید شد 

‼️توجه: معنی لَنْ ((هرگز نه)) می باشد . 

3. مضارع التزامی : بر وقوع فعلی همراه با شک و تردید و تمنا و لزوم …….. دلالت می کند اما وقوع آن مانند مضارع اخباری حتمی نیست. 

موارد مضارع التزامی ( مثبت)

١ - حروف نصب ( اَن- کَی ( لِکَی) – حتَّی – لـ ِ + مضارع منصوب به صورت مضارع التزامی مثبت ترجمه می شود : اَن تذهَبَ : تا اینکه بروی 

 ٢- قد + مضارع مرفوع = قد أذهبُ : شاید بروم قد تَذهَبُ: شاید بروی 

 ٣- لام امر ((لـِ)) + مضارع غائب و متکلم:

لِیَذهبْ = باید برود

لأذهَبْ = باید بروم 

۴- فعل شرط معادل مضارع التزامی ترجمه می شود (اگر چه ماضی باشد)

اِنْ تَدرسْ تنجَح ْ : اگر درس بخوانی قبول می شوی

۵ - فعل مضارع در جواب طلب معادل

مضارع التزامی مثبت ترجمه می شود : لا تتکاسَلْ تَفزْ : تنبلی مکن تا رستگار بشوی. 

نکته : حرف ناصبه (( لَن)) همراه فعل مضارع ،معنای فعل مضارع را به مُستقبل منفی تبدیل می کند بر عکس دیگر حروف ناصبه که معنی مثبت دارند. 

 لنَ یتکاسَلَ : هرگز تنبلی نخواهد کرد. 

نکته: در ترجمه لام امر (( لـِ)) همراه با شش صیغه غائب و دو صیغه متکلم از لفظ (( باید )) استفاده می شود .  مانند : لِیَکَتُبْ : باید بنویسد . 

مضارع التزامی منفی : ترکیب ((لا)) ی ناهیه با شش صیغه مضارع غائب و دو صیغه متکلِّم در ترجمه معادل مضارع التزامی منفی خواهد بود:

 لا یَکذبْ: دروغ نگوید (نباید دروغ بگوید ) 

مضارع مستمر (ملموس) : تداوم عملی را در زمان حال بیان می کند. 

 روش ساخت مضارع مستمر در زبان فارسی : ( فعل دارم + مضارع اخباری ) دارم می روم – داری می روی – دارد می رود

روش ساخت مضارع مستمر(ملموس) در زبان عربی: 

1. لـَ + فعل مضارع = لَأذهبُ = دارم می روم – لَیستَمعونَ: دارند گوش می دهند

 2. فعل مضارع (کان) قبل از مضارع مرفوع = یکونُ محمدٌ یَکتبُ = محمد دارد می نویسد

أکونُ أذهبُ= دارم می روم تکونُ تذهبُ = داری می روی

 امر منفی : تر کیب (لای) ی ناهیه همراه با شش صیغه مضارع مخاطب در ترجمه فارسی معادل امر منفی خواهد بود :

  لاتکذب ْ= دروغ نگو - لا تقربا هذه الشجرة = به این درخت نزدیک نشوید.

جلسه 1           جلسه 2

جلسه 3          جلسه 4

جلسه 5          جلسه 6

جلسه 7          جلسه 8

جلسه 9          جلسه 10

جلسه 11          جلسه 12

جلسه 13          جلسه 14          جلسه 15

جلسه 16          جلسه 17          جلسه 18

جلسه 19          جلسه 20          جلسه 21

جلسه 22          جلسه 23          جلسه 24

جلسه 25          جلسه 26          جلسه 27

جلسه 28    جلسه 29    جلسه 30    جلسه 31

جلسه 32    جلسه 33    جلسه 34    جلسه 35

جلسه 36    جلسه 37    جلسه 38    جلسه 39

 ادامه جلسات ان شاءالله بارگذاری خواهد شد

 منبع: https://eitaa.com/adabiyatarabi

مدرس: استاد محسن حسین زاده

فرق «عَذاب اَلیم» و «عَذاب عَظیٖم» و

 «عذاب مُهین»:

 عظیم ناظر به کمّیت عذاب است 

 اَلیم ناظر به کیفیّت عذاب 

مُهین ناظر به توهین و تحقیرآمیز بودن عذاب

بقره/۸۳: وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَذِي الْقُرْبَىٰ

             وَالْيَتَامَىٰ وَالْمَسَاكِينِ

فرق «مِسْکین» و «فَقیر» و «إبنُ السَّبیل»:

فقیر نیازمندی است که می‌تواند دنبال حاجت برود 

ولی مسکین زمین گیر است که هیچ تلاشی نمی‌تواند بکند 

ابن السبیل نیازمندی است که از دارایی خود دور افتاده هست.